Zardzewiały tankowiec

Michał Szczebak:

Już od dłuższego czasu śledzę Ottoicha na jego socialach, ale poza lekturą jego debiutanckiej OTWARTEJ TURMY lata temu, jego twórczość do tej pory mnie omijała... głównie z mojej winy, gdyż na każdym możliwym konwencie na jakim planuje coś od niego wziąć ostatecznie wydaje kasę na coś innego. Nareszcie naprawiłem swój błąd i sięgnąłem po najświeższy, a jednocześnie chyba najlepiej przyjęty komiks Ottoicha do tej pory, czyli właśnie ZARDZEWIAŁY TANKOWIEC.

Komiks niezwykle fascynujący, bo sięgający po idee naukowe i mistyczne spoza głównego nurtu, mianowicie koncepcję 'świadomości jako podstawy' Donalda Hoffmana oraz liczne motywy i symbole z kręgu wierzeń sekt wczesnego chrześcijaństwa zbiorczo nazywanych gnostyckimi. Na styku obu tych prądów myślowych - pierwszego zakładającego, że percepcja warunkuje rzeczywistość, którą postrzegamy, w związku z czym "prawdziwy" obraz świata jest przed nami ukryty, oraz drugiego głoszącego ścisły dualizm świata, który podzielony jest na rzeczywistość materialną, rządzoną przez fałszywe bóstwo, Demiurga, i rzeczywistość duchową, do której można się dostać poprzez spirytualną introspekcję zwaną gnozą - autor stworzył jedyny w swoim rodzaju komiks grozy, łączący ambiwalencję egzystencjalnego horroru spod znaku weird fiction, ze schizofreniczną atmosferą twórczości Philipa K. Dicka, a zachowujący przy tym charakterystyczną dla siebie groteskowość, objawiającą się szczególnie w aspekcie wizualnym. Mamy tu więc bohatera, którego percepcja rozpada się na naszych oczach, sektę ludzi, którzy pragną przebić się przez woal iluzji i zrobią wszystko, aby osiągnąć ten cel, oraz nieludzki, demiurgiczny byt, tytułowy Tankowiec, stojący na straży struktury rzeczywistości, będący jednocześnie domeną jego wszechogarniającego spojrzenia. Już na papierze brzmi to niezwykle intrygująco, ale w praniu wypada jeszcze lepiej.

Sam początek historii jest bardzo enigmatyczny i ciężko się w nim odnaleźć, bo w zasadzie nie ma się czego w nim złapać - jakieś eksperymenty, wszystkowidzący Tankowiec, dziwaczna rzeźba -, więc próg wejścia jest dość wysoki, tym bardziej, że na jakiekolwiek wyjaśnienia musimy poczekać aż do drugiej połowy. Jest to bardziej z mojej strony ostrzeżenie dla potencjalnych czytelników, niż jakiś przytyk, bo we mnie, jako człowieku lubiącym nieoczywistą i dziwaczną fikcję, te wszystkie niejasności wzbudzały tylko i wyłącznie większą fascynację. Zresztą już w tej pierwszej, bardziej zagadkowej połowie, widać jak Ottoich wyrobił się jako scenarzysta w porównaniu z jego debiutancką OTWARTĄ TURMĄ, która była dla mnie osobiście kompletną enigmą - nic mnie tam nie złapało, a im dalej tym gubiłem się bardziej, przez co lektura zupełnie po mnie spłynęła. W ZARDZEWIAŁYM TANKOWCU, choć wciąż czuć momentami suchość w dialogach, jest już o wiele poziomów lepiej, intryga wciąga nie gubiąc przy tym swojej osobliwej atmosfery, postacie są interesujące nawet jeśli charakterologicznie (myślę że celowo) mdłe, a narracja wizualna płynie tak jak płynąć powinna, choć sam styl Ottoicha, jak zapewne wiecie, jest rwany, szkicowy, kontrolowanie brzydki w najlepszym tego słowa znaczeniu. Fabuła rozwija się powoli, wraz z kolejnymi stronami, co i rusz zauważamy, że z narracją jest coś nie tak, nie jest tak linearna jak do tej pory nam się zdawało, a trzeba przyznać, że osiągnięcie takiego efektu, bez jednoczesnego zgubienia odbiorcy, jest szalenie trudne. No i gdy już przychodzą, wcale nie mniej dziwaczne, rozwiązania wszelkich tajemnic, całość klika, tak jak tego typu historia powinna klikać, zostawiając spore pole do interpretacji, ale na poziomie narracyjnym oferując satysfakcjonującą klamrę dającą nam jakiś ogląd na to o co w tym wszystkim właściwie chodziło.

🚨 SPOILERY 🚨

Dla mnie jest to przede wszystkim narracja o złudnych nadziejach poznania prawdy o rzeczywistości. Nie ważne jakich okrucieństw dopuścili się Henryk, Iwona i Zofia w imię osiągnięcia swoistej anty-gnozy oraz później w celu obalenia demiurgicznej władzy Tankowca nad rzeczywistością, prawda okazuje się po prostu nieosiągalna przy pomocy narzędzi ludzkiej percepcji. W tym sensie teoria Hoffmana dotycząca świadomości jako interfejsu zostaje tutaj z jednej strony pociągnięta do swojego ekstremum, gdyż postacie są przekonane, że manipulując własnym postrzeganiem są w stanie zmieniać rzeczywistość, a z drugiej podważona na tyle na ile Hoffman pisze o możliwości naukowego zbliżenia się do nieosiągalnej prawdy. Tutaj prawda jest nieodkrywalna, przynajmniej nie ludzkimi (a nawet nieludzkimi, bo nie ma nic ludzkiego w masowych rytualnych morderstwach) sposobami. Znamiennym jest więc, że jedyna postać która jest w stanie doświadczyć prawdy, równocześnie zatraca swoje człowieczeństwo. Antoni zdaje się podążać drogą gnozy/poznania (w końcu na pewnym etapie historii podąża tropem Zofii Pleromy, co jest jasnym symbolicznym nawiązaniem do gnostyckich koncepcji Sophii, duchowej emanacji boskiej Monady uwięzionej w ludzkim, materialnym ciele każdego z nas), lecz i ona okazuje się czymś w rodzaju mrocznej gnozy - nie wyjściem poza materialną rzeczywistość iluzji, a staniem się samym Demiurgiem, władcą i (w tym przypadku) strażnikiem ułudy tego świata.

🚢 O ile anty-gnoza (a więc brak lub częściowe poznanie) Henryka, Zofii i Iwony skutkuje drugą szansą, a następnie ostateczną, niezwykle okrutną karą, tak los Antoniego zdaje się mieć w tej narracji wymiar tragiczny. Wskazuje na to przede wszystkim epilog, który zdaje się dokumentować moment rozpoczęcia przeznaczonej mu drogi w kierunku mrocznej transcendencji. Nasiąknięty rozpaczą Antoni (na którego twarzy, mimo teoretycznie pozytywnej otoczki tej sceny - wakacje z żoną - wręcz wypisany jest dojmujący smutek) nieświadomie kreuje, według Hoffmanowskich zasad tego świata, swoją rzeczywistość używając do tego figury zardzewiałego tankowca (rdzewiejącego niczym psychika bohatera, aż w końcu i ona się rozpadnie rozlewając się, jak ropa, po całej rzeczywistości), tym samym przypieczętowując swój los. W tej optyce ZARDZEWIAŁOWEMU TANKOWCOWI bliżej do nihilistycznego weird fiction Thomasa Ligottiego, wykorzystującego grozę do podważenia egzystencjonalnych założeń jakimi otaczamy się na co dzień, niż gnostyckiej przypowieści, jaką może się momentami wydawać biorąc pod uwagę obecną w tym komiksie na każdym kroku, gęstą gnostycką symbolikę.

🚨KONIEC SPOILERÓW 🚨

Tak prezentują się moje przemyślenia świeżo po lekturze, choć jestem pewien, że ponowne przeczytanie ZARDZEWIAŁEGO TANKOWCA skończyłoby się szeregiem innych, nowych wniosków, bo to właśnie tego typu komiks - bogaty, skłaniający do przemyśleń i nieoczywisty. W trakcie mojego wywodu z pewnością nie wspomniałem jeszcze o wielu mniejszych elementach, które w tym albumie mi się podobały (chociażby enigmatyczne dwustonnicowe plansze zawierające pojedynczą frazę, które zdają się reprezentować demiurgiczny nakaz, bezpośrednią wiadomość od samego Tankowca), ale jego wydźwięk powinien być jasny. Najnowszy komiks Ottoicha niezwykle mi się podobał. Z pewnością będzie on kandydatem na tytuł najlepszego polskiego komiksu tego roku, ale nie zamierzam w tym poście ubiegać faktów (w końcu na pytanie kto to zaszczytne miejsce zajmie odpowiem podczas zbliżającej się gali Złotych Goblinów, która odbędzie się już 4 stycznia o 19:00 na naszym kanale Youtube'owym!). Nie mniej jednak dla fanów niestandardowego podejścia do grozy ZARDZEWIAŁY TANKOWIEC powinien być pozycją obowiązkową.