Ideo

Jacek Świdziński znowu to zrobił. “Ideo”, tak jak poprzednie tytuły polskiego twórcy będzie poważnym kandydatem do miana komiksu roku.

“Ideo” to coś nowego w portfolio komiksowym Świdzińskiego, a jednocześnie jakby powrót do korzeni. Wykorzystaniem palety środków formalno-wizualnych wciąż największe wrażenie robi “Festiwal”, a późniejszy “Brzask” udowodnił, że twórca nie zamierza pod tym względem stać w miejscu. W obu tych komiksach kolory inne niż czerń i biel pełniły ważną, znaczącą rolę. Takich zabiegów nie znajdziemy w “Ideo”, który jest czarno-biały jak niezapomniane “Zdarzenie 1908”, ale choćby rozpiętością czasową przedstawionej fabuły wykracza poza ściśle określone ramy w wymienionych powyżej komiksach. Zaczyna się bowiem w czasach prehistorycznych, a zatrzymuje w potraktowanej jakże kąśliwie naszej współczesności XXI wieku. A to wszystko dzieje się dlatego, że jest pewna jedna ważna rzecz, zjawisko, wspólne doświadczenie, coś co nas wszystkich łączy od zamierzchłych czasów i co ma największy wpływ na nasze życie - język.

Biorąc pod uwagę fakt, że “Ideo” jest przede wszystkim biografią Ludwika Zamenhofa, twórcy języka Esperanto, to ów nadrzędny element - język i jego wpływ na losy świata i ludzkie zycia staje się uniwersalną tematyką komiksu Świdzińskiego. Od przezabawnego początku, do niezwykle refleksyjnej końcówki.

Ceniłem zawsze Świdzińskiego za abstrakcyjny humor i rodzaj twórczego oderwania się od rzeczywistości, czy też jej zakrzywiania - niektóre fragmenty jego komiksów (chyba najbardziej “Zdarzenie 1908” i ‘Wielka ucieczka z ogródków działkowych”) były momentami cudownie przegięte na poziomie formalno-narracyjnym, wchodząc na wyższy poziom abstrakcji. To przegięcie z rodzaju tych, które objawia się, kiedy śledząc fabułę i oglądając rysunki z ekscytacją (a nie z rozdrażnieniem) próbujemy rozkminić, co też takiego autor miał na myśli. W “Ideo”, czyli bądź co bądź rodzaju reportażu w formie komiksu, tego typu przegięć raczej nie powinniśmy się spodziewać. I na pierwszym planie rzeczywiście tak jest - ta opowieść płynie jak arcyciekawa lekcja historii, wskazując różne wydarzenia z życia Zamenhofa, pokazując historyczne tło i kontekst. A budując z niej znacznie większy plan, rozwijając ją wstecz i do przodu w czasie, daje nam Świdziński jakże potrzebną klamrę do uchwycenia w pełni sensu tej opowieści, zawierającego się w takim oto pytaniu: dlaczego, mimo używania języków, które przecież tworzyły i nadal tworzą cywilizację - nie możemy się dogadać? Może gdyby istniał tylko jeden język, który by łączył, a nie dzielił - świat byłby lepszy i prostszy?

Taka idea, stworzenia języka, który połączyłby narody, przyszłana myśl Zamenhofowi w multikulturowym Białymstoku końca XIX wieku. Wywiódł ją z własnych rodzinnych i społecznych doświadczeń i opowieść o nich właśnie, potraktowana celowo fragmentarycznie poprzez wyłuskanie najważniejszych, kształtujących wydarzeń, buduje bardzo udany obraz historycznej postaci - takiej z którą współodczuwamy i rozumiemy jej rozterki. Ów portret jest tak samo ważny jak historia powstania i następnie rozwoju języka Esperanto, wraz ze wszystkimi historycznymi zawirowaniami, które dotknęły jego użytkowników. Bo - niestety - “Ideo” jest też o tym, że historia jest bezwzględna i jej zawirowania zbyt często budzą w ludziach demony.

Dostaliśmy zatem komiks złożony z różnych warstw - na czele z rozpoznawalną warstwą rysunkową (minimalizm i słynne patyczaki) i ta forma pasuje idealnie do wykreowanej przez Świdzińskiego historii. Te patyczaki, nawet prehistoryczne, mają swój rozum i my również świetnie rozumiemy ich dylematy egzystencjalno-językowe. Świdziński jak to ma w zwyczaju żartuje, ale jakby prościej i celniej niż w poprzednich komiksach. Mamy żarty językowe, sytuacyjne, ale i w jakiś sposób metaforyczne, momentami krążące na granicy przegięcia, o którym pisałem wyżej. I tak dochodząc do finału uświadomiłem sobie, że tym razem było inaczej, własnie bez formalno-narracyjnych przegięć, bez potrzeby zastanawiania się u czytelnika co też autor wykombinował i jak trzeba to rozumieć. A nawet z przeciwwagą przegięcia w postaci symbolicznych kadrów z historyczni-popkuturowymi przypisami (cudowny zabieg) Całość jest klarowna w sposób wręcz perfekcyjny i dopiero jakiś czas po lekturze zrozumiałem, że Świdziński wcale nie zrezygnował z wyeksponowania elementu przegięcia, tyle że o nieco innym charakterze - takim w wymiarze maxi. Po prostu cały nasz świat opisany w “Ideo” przez Świdzińskiego jest - znowu niestety - jednym wielkim, najczęściej bolesnym przegięciem.