„Ghost in the Shell” – ewolucja cyberpunkowej franczyzy

Dziś, 7 lipca, światową premierę ma najnowsza animowana inkarnacja Ghost in the Shell, będąca (wszystko na to wskazuje) najwierniejszą adaptacją kultowej mangi Masamune Shirow. Korzystając z okazji omawiam krok po kroku całą franczyzę zrodzoną pierwotnie w wyobraźni tego japońskiego twórcy.

Ghost in the Shell to już potężna marka, na którą składają się komiksy, filmy, seriale i gry, wspomagane dodatkowo przez przemysł zabawkarski. Rolę wiodącą w każdej adaptacji dzierży Major Motoko Kusanagi, kobieta-cyborg, należąca do elitarnej jednostki japońskiej policji. Mimo to, wszystkie inkarnacje, choć posiadają podobne motywy, setting, wątki i postacie, różnią się fabułami i generalnie przynależą do osobnych kontinuów. Oto one.

Mangi Masamune Shirow

05.2013

Ghost in the Shell #01

JPFantastica Wydanie II

Ulubione

08.2015

Ghost in the Shell #02: Manmachine interface

JPFantastica Wydanie II

Ulubione

12.2004

Ghost in the Shell #03: 1.5: Human-Error Processor

JPFantastica Wydanie I

Ulubione

Gdy Masamune Shirow pod koniec lat 80. wpadł na pomysł do GitS był już uznanym artystą, mającym na koncie trzy komiksowe hity (Black Magic, Dominion Tank Police i Appleseed), ich filmowe adaptacje i nagrodę Sejun, czyli odpowiednik amerykańskich Hugo. Oprócz malarstwa olejnego, którym się parał zanim zaczął rysować mangi, ciekawiła go biotechnologia, technologie militarne, mitologie i zależności między człowiekiem a maszyną. Zainteresowania te są bardzo widoczne w całej jego twórczości, a swój szczyt osiągnęły właśnie w Ghost in the Shell. Seria, w głównej mierze, została zainspirowana książką The Ghost in the Machine Arthura Koestlera, opisującą kartezjańskie, dualistyczne relacje między umysłem a ciałem. Właśnie ten dualizm Shirow uczynił najważniejszym wątkiem przewijającym się w całej serii, którą dodatkowo dopakował świetną sensacyjną akcją, intrygującymi postaciami, designem maszyn i broni oraz hipotetycznymi problemami mogącymi trawić futurystyczne, stechnicyzowane i scyborgizowane społeczeństwo.

Shirow, by móc realizować swój sztandarowy projekt, porzucił posadę wykładowcy na uniwersytecie w Kobe. Dwanaście rozdziałów składających się na pierwszy tom Ghost in the Shell ukazywało się od maja 1989 r. do listopada 1990 r. w tygodniku Young Magazine. Seria nosiła tytuł Kōkaku Kidōtai (co w przenośni oznacza Armored Shell >Pancerna Skorupa<, a dosłownie Mobile Armored Riot Police >Mobilna Policja Pancerna<), który został narzucony przez wydawcę ze względu na bardziej mainstreamowy wydźwięk. Ghost in the Shell było jedynie drobno zapisanym podtytułem, wymuszonym przez Shirowa, który bardziej odzwierciedlał jego zamysł, przy okazji będącym też hołdem dla powieści Koestlera. Poza Japonią manga została wydana z tytułem, za którym od początku optował autor. Inną amerykańską różnicą w stosunku do oryginału była cenzura scen lesbijskiego seksu (dwie strony wycięto, a kadr do nich wprowadzający Shirow musiał przerysować), co spotkało się z wielkim niezadowoleniem wśród czytelników. Wersja nieocenzurowana została wydana dopiero w 2004 r. (w Polsce od razu otrzymaliśmy wersję nieocenzurowaną)

W latach 1991-1997, również na łamach Young Magazine, Shirow realizował luźną kontynuację GitSa. Z materiału jaki powstał złożono dwa tomy. Pierwszym był Ghost in the Shell 2: Man/Machine Interface, który ukazał się w dwóch wersjach. W 2000 r. był to tzw. short-cut, w którym znalazły się dwie sceny erotyczne, a w 2001 r. wersja standardowa, z większą ilością kolorowych stron, przerysowanymi niektórymi kadrami, dodatkowymi stronami i przypisami oraz 24-stronicowym epilogiem. Różnice można podejrzeć na tej stronie. Album koncentrował się na Motoko i jej pracy ekspertki ds. bezpieczeństwa w korporacji Poseidon Industrial, co miało miejsce po jej odejściu z Sekcji 9 i połączeniu się z Władcą Marionetek. Drugą był wydany w 2003 r. Ghost in the Shell 1.5: Human-Error Processor, album zbierający siedem epizodów koncentrujących się na śledztwach pozostałych członków Sekcji 9. Ich akcja rozgrywała się między pierwszym a drugim tomem oraz w trakcie drugiego. Do wydania (również polskiego) była dołączona płyta z cyfrową wersją komiksu i specjalnie przygotowaną muzyką.

Filmy Mamoru Oshii

W 1995 r. Mamoru Oshii wyreżyserował film anime będący adaptacją mangi Shirowa. Na jego potrzeby zaczerpnięto jedynie wątek Władcy Marionetek i rozbudowano aspekty psychologiczno-filozoficzne. Ghost in the Shell przetarł kilka ścieżek: był jednym z pierwszych filmów, w których zastosowano połączenie tradycyjnej animacji z animacją cyfrową, był też pierwszym anime, które jednocześnie miało premierę w Japonii, USA i Wielkiej Brytanii, co mocno przyczyniło się do spopularyzowania japońskiej animacji na Zachodzie. Na potrzeby wersji amerykańskiej nagrano nowy utwór, który pojawił się w trakcie napisów końcowych – była to piosenka Passengers U2 i Briana Eno. Zresztą nie były to jedyne gwiazdy firmujące ten obraz swoim nazwiskiem. Również James Cameron przy każdej możliwej okazji zachwycał się animacją mówiąc m.in.:

Pierwszy film animowany dla dorosłych, który osiągnął poziom literackiej i wizualnej doskonałości.

Na jego produkcję wydano ok 3 miliony dolarów, a wyniki finansowe box office… niestety okazały się mizerne. Obraz ledwo na siebie zarobił (ok 3,2 mln USD na całym świecie), pomimo niezwykle przychylnych recenzji krytyków. Natomiast drugie życie otrzymał dzięki wydaniom na rynek domowy (VHS, DVD), co w tamtym czasie było integralną częścią modelu biznesowego. W sierpniu 1996 roku Ghost in the Shell jako pierwszy japoński film animowany trafił na szczyt listy sprzedaży wideo Billboard, sprzedając ponad 200 tysięcy kopii VHS w samym USA. W 2008 r. GitS doczekał się wersji 2.0, z odnowioną, cyfrową animacją, przearanżowaną i na nowo nagraną muzyką.

W roku 2004 premierę miała kontynuacja pt. Ghost in the Shell 2: Innocence, również w reżyserii Oshiiego. Film przy budżecie 20 milionów dolarów, w box office zarobił jedynie połowę z tego. W samej Japonii, ze względu na umiarkowaną popularność poprzedniej części, promowany był bez przedrostka Ghost in the Shell 2, a sam reżyser utrzymywał, że było to podyktowane tym, że Innocence nie był typowym hollywoodzkim sequelem, a samodzielną, niezależną produkcją. Tworząc ją posiłkował się epizodami Robot Rondo i Phantom Fund z oryginalnej mangi. Film posiada prequel w postaci książki Masakiego Yamady pt. Innocence: After the Long Goodbye.

Seriale Kenji Kamiyamy

W latach 2002-2006 powstał serial telewizyjny Ghost in the Shell: Stand Alone Complex składający się z dwóch sezonów po 26 odcinków i filmu tv pt. Solid State Society zamykającego wątki. Produkcja wizualnie nawiązywała do filmu Mamoru Oshii, ale fabularnie bliżej jej było do mangi Masamune Shirow. Reżyserią zajmował się Kenji Kamiyama, który scenariusze pisał wspólnie z Shirowem, a ten z kolei tworzył również design postaci, maszyn i pojazdów oraz miał ostateczne słowo co do finalnego wyglądu skryptów. W drugim sezonie do ekipy scenarzystów dołączył Mamoru Oshii. Serial składał się z pojedynczych, samodzielnych epizodów dotyczących zróżnicowanych działań cyber-kryminalnaych, budujących świat i rozwijających bohaterów oraz wątku głównego. W pierwszym sezonie dotyczył on Laughing Mana a w drugim terrorystycznej grupy Individual Eleven. Oba wątki zostały wyedytowane i przemontowane w dwa osobne filmy telewizyjne. Każdy z 52 odcinków kończył się krótkimi humorystycznymi epizodami pt. Tachikomatic Days traktującymi o inteligentnych, wielozadaniowych mini-czołgach wykorzystywanych w Sekcji 9.

Na podstawie serialu powstały trzy powieści autorstwa Junichi Fujisaku z oryginalnymi fabułami – The Lost Memory, Revenge of the Cold Machines i White Maze; dwie serie komiksów: jedna autorstwa Yu Kinutani będąca wierną, pięciotomową adaptacją pierwszego sezonu, a druga, autorstwa Masayuki Yamamoto pt. Tachikomatic Days będąca rozszerzoną wersją mini-epizodzików – powstało osiem tomów; oraz trzy gry, dwie przeznaczone na platformy Play Station (PS2 i PSP) i jedna na PC pt. Ghost in the Shell: Stand Alone Complex – First Assault Online.

W roku 2013 I.G. Production postanowiło zrewitalizować franczyzę (już bez udziału Kamiyamy) i stworzyło serię pięciu filmów OAV pt. Ghost in the Shell: Arise, będących prequelem do oryginalnej mangi i wyświetlanych w kinach na terenie całej Japonii. Na potrzeby telewizji filmy podzielono i odrobinę zmieniono chronologię, tworząc dziesięcioodcinkowy serial, przemianowany na Ghost in the Shell: Arise – Alternative Architecture. Fabułę całego kontinuum zamyka film Ghost in the Shell: The New Movie (dystrybuowany również pod tytułami Ghost in the Shell: The Rising oraz New Ghost in the Shell), który został specjalnie przygotowany z okazji dwudziestej rocznicy premiery filmu Mamoru Oshiiego.

W ramach tego uniwersum powstała jeszcze 7-tomowa manga Ghost in the Shell: Arise ~Sleepless Eye~ do scenariusza Junichi Fujisaku i z rysunkami Takumiego Ōyamy, opowiadająca o pierwszym spotkaniu Major i Batou podczas wojny domowej.

W latach 2020-2022 na platformie Netflix pojawił się nowy serial – Ghost in the Shell: SAC_2045, który okazał się kontynuacją Ghost in the Shell: Stand Alone Complex. Nad produkcją ponownie czuwał Kenji Kamyama w roli producenta, scenarzysty i reżysera, a w tym ostatnim zadaniu wspomagał go Shinji Aramaki, reżyser m.in. innych adaptacji mang Masamune Shirowa, Appleseed: Ex Machina i Appleseed: Alpha. Podstawową zmianą w stosunku do poprzednich części było przejście z animacji tradycyjnej na komputerową. Niemniej fabuła wciąż pozostała na wysokim poziomie.

Film Ruperta Sandersa

Filmowy Ghost in the Shell rodził się w bólach przez pawie dekadę. Po drodze zmieniał producentów, scenarzystów i obsadę. Ostatecznie w Major wcieliła się Scarlett Johansson, a film wyreżyserował Rupert Sanders. Kinowa adaptacja okazała się umiarkowanym sukcesem, zawiódł przede wszystkim scenariusz, który rozminął się całkowicie z duchem i przesłaniem oryginału. W efekcie powstała przepiękna wizualnie (przy projekcie, jako główny artysta koncepcyjny, pracował Polak, Maciej Kuciara) wydmuszka.

Serial Moko-Chana

Siódmego lipca 2026 r na Prime Video odbyła się premiera nowego serialu zatytułowanego po prostu Ghost in the Shell. W przeciwieństwie do poprzedników jest on wierną adaptacją mangi Masamune Shirowa, w której oprócz kwestii społeczno-polityczno-filozoficznych pojawiało się sporo humoru. Za jego reżyserię dopowiada Moko-Chan (Touma Kimura), który w ostatnim czasie dał się poznać również jako współtwórca świetnie przyjętego serialu Scott Pilgrim Zaskakuje. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Animowanych Annecy w 2026 roku reżyser potwierdził, że w produkcji nie wykorzystywano AI. Było to świadomie ironiczne podejście do serii głęboko zakorzenionej w tematyce cybernetyki i sztucznej inteligencji. Tym samym twórcy dołożyli wysiłku, aby skupić się na tradycyjnej, ręcznie rysowanej estetyce, aby należycie uhonorować oryginalną kreskę i styl Masamune Shirowa.