Osiem komiksów dla fanów jazzu

Neil Gaiman przytoczył kiedyś anegdotę, zgodnie z którą po pytaniu o motywację do działania po wielu latach twórczej pracy, Eisner wspomniał o pewnym filmie. Sądząc po opisie, odnosił się do „Około północy” Bertranda Taverniera z 1986 roku. Główny bohater – grany przez wybitnego saksofonistę Dextera Gordona – nieustannie poszukuje w nim „Dźwięku”. Niemożliwego do uchwycenia ideału, którego odkrycie przyniosłoby tak wielką satysfakcję, że wreszcie dałoby się odetchnął i uznać zadanie za wykonane. Twórca postaci kultowego Spirita również z pasją spoglądał w kierunku świata idei i gonił za tym, co nigdy nie może zostać pochwycone.

W bardziej dosłownym znaczeniu na jazz można natrafić u Eisnera w hołdzie, który na ponad czterystu stronach złożył Nowemu Jorkowi. Miastu, gdzie jazz nie powstał (ten tytuł należy się Nowemu Orleanowi) i gdzie nie został spopularyzowany (to z kolei Chicago), ale za to swojego czasu przeniknął niemal każdą dziedzinę jego życia i wytworzył prężną scenę, na której działali i wciąż działają między innymi Duke Ellington, Charlie Parker, Milesa Davis, John Coltrane, Wynton Marsalis czy Vijay Iyer.

„Nowy Jork: Życie w wielkim mieście” przesiąknięty jest specyficzną, wielkomiejską aurą. Ulice mają tutaj swój rytm, a mieszkańcy muszą codziennie improwizować, by przetrwać w walce o lepsze jutro. W rozdziale „Muzyka ulicy” Eisner dobitnie pokazuje, że pomiędzy klaksonami, okrzykami, szumem kroków a melodiami i rytmami wydobywającymi się z instrumentów i odtwarzaczy nie ma aż tak dużej różnicy. Już w pierwszym zdaniu napisał wprost: „Dźwięki miasta stanowią jego równie integralną część jak architektura”.

Kolejne strony, z charakterystycznym brakiem wyraźnego rozgraniczenia pomiędzy kadrami, dowodzą, że przydomek „miasto, które nigdy nie zasypia” nie zostało Nowemu Jorkowi nadany na wyrost, a muzyka gra na każdym jego rogu pod wszelkimi możliwymi postaciami. Kogo dopiero czeka lektura tej pozycji, a zna już „Sin City” Franka Millera albo „Parkera” Darwyna Cooke’a, odnajdzie tutaj podobny nastrój. Bez wartkiej akcji i elementów kryminału, które pospieszałyby w trakcie zwiedzania, będzie mógł jednak spokojnie chłonąć tę gęstą atmosferę.

Jazz i anime równa się „Cowboy Bebop”. To skojarzenia tak silne, że nawet te spośród japońskich animacji, które ściślej do tematyki jazzu nawiązują nie są w stanie przyćmić serialu Shin’ichirō Watanabe. Ścieżka dźwiękowa autorstwa Yōko Kanno, wykonana przez zespół The Seatbelts, do tego stopnia obrosła w dodatku legendą, że wiele wychowanych na niej osób chętnie dzisiaj sięga po ten repertuar i gra go po swojemu. Jak polski saksofonista Marek Pospieszalski, który wykonuje ten kosmiczny jazz wraz ze swoim oktetem EPTA. Co jednak z tej otoczki pozostanie, jeżeli przetłumaczy się działającą na dwa zmysły animację na język komiksu (bo to jeden z tych rzadszych przypadków, kiedy adaptacja przebiegła w drugą stronę)?

Właściwie nic. W liczącej zaledwie trzy tomy serii jedynym wątkiem muzycznym jest kobieta trzymająca gitarę, która – sądząc po kontekście – raczej gra melancholijnego bluesa. Siła skojarzenia jest jedna na tyle wielka, że między szelestami przerzucanych kartek zdają się wybrzmiewać „przeboje” pokroju „Tank!”, „Rush” czy „Too Good Too Bad”. Kto zresztą tego nie usłyszy, raczej nie ma po co sięgać po ten tytuł (o ile w ogóle go znajdzie – nakład wyczerpał się dawno temu). To manga bazująca na sentymencie, skierowana wyłącznie do zagorzałych fanów anime, którym nie będą przeszkadzały krótkie, epizodyczne historyjki o niewielkim ładunku emocjonalnym.

Wystarczy rzut oka na łudząco przypominającego Spike’a Spiegela tytułowego bohatera tego hiszpańskiego komiksu i już wiadomo, że Watanabe zainspirował nie tylko kolejne pokolenia muzyków, ale również scenarzystów i rysowników. Raule i Roger w pełni zdawali sobie jednak sprawę z ograniczeń, jakim sprostać musi ich medium w próbach stworzenia zbliżonej aury. Skoro nie mogli posługiwać się dźwiękiem, postanowili uczynić ze swojego protagonisty nie tylko wprawionego zabijakę, ale również zapalonego trębacza, który do rękoczynów jest zmuszony nieszczęśliwymi zrzędzeniami losu, a tak naprawdę marzy o tym, by tylko grać i grać noc w noc.

Przewrotnie właśnie to okazuje się najbardziej interesujące. Sceny akcji narysowano sprawnie i dynamicznie, wątek sensacyjny choć nieszczególnie oryginalny, potrafi zaabsorbować, ale sercem „Jazza Maynarda” jest doskonałe uchwycenie jazzowego stylu życia w jego nieco stereotypowej, ale mamiącej formie. Specyficznego luzu, tendencji do włóczenia się po zadymionych, przepełnionych ludźmi klubach i korzystania z życia bez baczenia na konsekwencje. Romantyzowana wizja, ale bardzo atrakcyjna.

Do tonu spod znaku „Sin City”, „Parkera” czy „Jazza Maynarda” jak ulał pasuje również opowieść o byłym gliniarzu z Nowego Jorku, obecnym prywatnym detektywie, którą w latach 70. zainicjował argentyński duet Carlos Sampayo i José Munoz. Panowie poznali się dopiero w Hiszpanii, gdzie obydwaj uciekli przed wojskową juntą. Osobiste doświadczenia wywarły na ich wspólną twórczość znaczący wpływ i uwrażliwiły pod kątem społecznym, bo „Alack Sinner” to nie tylko kryminał z nurtu noir, ale również zbiór refleksji na temat korupcji, rasizmu czy nacjonalizmu, a także bezpardonowa krytyka reaganowskich Stanów Zjednoczonych

Jazz do takiego kontekstu pasuje idealnie, ale nie został wszczepiony w sposób zachowawczy. Sampayo jest również krytykiem muzycznym i autorem (wespół z José Munozem) komiksowej biografii Billie Holiday, więc zna się na rzeczy. Potrafi pokazać muzykę, której nie da się usłyszeć. Szczególnie interesującym rozdziałem, odmieniającym charakter komiksu, jest trzeci z pierwszego tomu, „Viet Blues”. To tutaj przemyślenia na tematy polityczne zaczynają podważać gatunkowy schemat. Bohaterem tego fragmentu jest John Smith III, afroamerykański pianista i weteran wojny w Wietnamie, który mierzy się z uzależnieniem od heroiny, bandziorami z Harlemu i dojmującą samotnością. Jego doświadczenia wywierają ogromny wpływ na Sinnera, a odkrywaniu ich towarzyszy jazz i immanentna dla jego pierwotnego kształtu melancholia.

Wśród komiksiarzy nie brakuje wielbicieli jazzu, którzy głośno wyrażają swoje opinie na jego temat. Kolejnym jest Robert Crumb – kolekcjoner płyt winylowych, a także muzyk R. Crumb & His Cheap Suit Serenaders. Należy przy tym mieć na uwadze, że również w środowisku jazzowym istnieją silne podziały i antypatie o podłożu niemalże czysto emocjonalnym. Tak jak w świecie komiksu pojawiają się burzliwe dyskusje o wyższości DC Comics nad Marvelem lub odwrotnie, tak też nierzadko zwolennicy wolnej improwizacji i eksperymentów bywają skonfliktowani z osobami preferującymi muzykę big bandów ze złotej ery jazzu, czyli lat 20. ubiegłego stulecia.

Crumb należy do tych drugich, o czym najwyraźniej nie wiedział jego fan, wyjątkowo zasłużony awangardowy saksofonista Mats Gustafsson (lider Fire! Orchestra). W 2014 roku przesłał do Crumba solowy album „Torturing the Saxophone”, a w odpowiedzi przeczytał: „Ja po prostu nie znajduję w tym absolutnie nic fajnego. Nie wiem, co to ma wspólnego z muzyką, którą rozumiem i nie mam pojęcia, co, na Boga, dzieje się w twojej głowie, że chcesz wydawać taki hałas robiony za pomocą instrumentu muzycznego”. Panowie najwyraźniej nie są jednak w złej komitywie, bo dłuższa wypowiedź Crumba, utrzymana w tym samym tonie, trafiła jako swoisty blurb na rewers okładki tegoż albumu. Niewykluczone zresztą, że szwedzki saksofonista spodziewał się podobnej opinii, w końcu gust filadelfijskiego autora jest dobrze znany – preferuje raczej Louisa Armstronga z okresu Hot Five and Hot Seven, Fatsa Wallera czy King Oliver’s Creole Jazz Band, a nie freejazzowe łamanie wszelkich możliwych konwenansów.

W dwóch najsłynniejszych komiksach Crumba jazz właściwie nie jest wymieniany z nazwy, a jednak jego obecność została wyraźnie zaznaczona. Na przykład kot Fritz na paskach z początku lat 60. często przedstawiany był jako karykatura bitnika, a związki przedstawicieli beat generation z bebopem – zwłaszcza z Charliem Parkerem i Dizzy’m Gillespiem – są dobrze udokumentowane. Hedonistyczny, antropomorficzny kocur miał utożsamiać „hep cata”, jak określano wówczas zagorzałych wielbicieli jazzu, co jeszcze bardziej udało się podkreślić w ekranizacji Ralpha Bakshiego (której autor pierwowzoru nie był entuzjastą). Można tutaj usłyszeć między innymi Billie Holiday, Cala Tjadera czy trio Charlesa Earlanda, Melvina Sparksa i Idrisa Muhammada.

Jeszcze więcej odniesień do jazzu skrywa „Pan Naturalny”, który, jako „kosmiczny hepcat”, opowiada się za starą, autentyczną prawdą i sprzeciwia płyciznom współczesnej kultury. Zupełnie jakby to on odpisał na tamtą wiadomość od Matsa Gustafssona. Wprost o swoim przywiązaniu do tradycji daje znać w rozmowie z „najwierniejszym uczniem”, Billym Bobem, któremu z sentymentem opowiada o swoim dawnym zespole. Gdy ten pozostaje niewzruszony na nostalgiczną podróż w przeszłość i zmienia temat, padają gniewne słowa: „Te dzisiejsze dzieciaki! Zero szacunku dla dobrej muzyki… Poddaję się”.

Pan Naturalny odzwierciedla dzisiaj już zapomniany obraz buntowniczego fana jazzu z lat 20., który na starość jest już trochę zgorzkniały i moralnie przegniły, ale z całych sił próbuje pozostać wierny dawnym ideałom. Jazz to w końcu więcej niż tylko muzyka. To bogata, wielowątkowa kultura, którą Crumb celebruje z wielkim sercem i… trochę zbyt ciasną głową.

Mimo że silne sceny jazzowe w samych Stanach Zjednoczonych funkcjonują w wielu miastach, w komiksach inspirowanych tą muzyką wydarzenia na ogół zostają osadzone w Nowym Jorku. Nie inaczej jest z „Bitter Root”, ale twórcy postarali się, by ukazać tak zwany „Renesans w Harlemie” z połowy lat 20. poprzedniego stulecia w sposób jak najbardziej wyrazisty i wielobarwny. Taki czas i takie miejsce akcji od razu podpowiadają, że ponownie głównym bohaterem będzie detektyw, a do puli inspiracji konieczne będzie wrzucenia klasyków filmu noir. Nic bardziej mylnego.

Oglądamy ten gorący, emanujący muzyką od pierwszego kadru, świat przez pryzmat rodziny Sangeryenów. Ostatnich członków wiekowego afroamerykańskiego rodu parającego się walką z demonami zwanymi jinoo, w które ludzie zmieniają się wtedy, gdy pochłania ich nienawiść. Jak nie trudno się domyślić, stoi za tym społeczna metafora, a w potworne kreatury przemieniają się biali rasiści. Zwalczani są jednak nie tylko za pomocą kopniaków i pięści, ale również przy użyciu uspokajający ziół. Z jednej strony jest więc symboliczna walka o swoje, z drugiej wola szukania pokojowych rozwiązań.

Wśród dotąd wymienionych komiksów tylko w „Jazzie Maynardzie” twórcy włożyli wysiłek w jak najwierniejsze odtworzenie ducha bezpośredniego spotkania z muzyką w trakcie koncertu. Sanford Greene w „Bitter Root” wykonał równie solidną robotę, a w dodatku sprawnie wplótł elementy horroru. Skojarzenia z filmem „Grzesznicy” Ryana Cooglera nie będą na wyrost, a w dodatku jest szansa, że również tę historię zobaczymy któregoś dnia na ekranach. Legendary Pictures w 2019 roku wykupiło prawa do ekranizacji, ale póki co żadnych informacji na temat rozpoczęcia produkcji nie ma.

Bill Evans ukończył komponowanie utworu „Blue in Green” o piątej rano w dniu, w którym wraz z między innymi Milesem Davisem i Johnem Coltranem wszedł do studia, by nagrać jeden z najważniejszych albumów w historii jazzu – „Kind of Blue”. Przez całą noc ogrywał w kółko kilka taktów, wchodząc przy tym w niemal hipnotyczny stan i trudno nie odnieść wrażenia, że komiks zatytułowany na cześć tego utworu próbuje wywołać podobne doznania. Przywołuje specyficzną aurę świtu po nieprzespanej, gorączkowej nocy.

Muzykę zdaje się wybrzmiewać wraz z niemal każdym szelestem przerzucanych stron. Słychać ją, kiedy mijamy próg Becker’s, jednego z tych zadymionych jazzowych klubów, od jakich aż roi się w popkulturze. Albo kiedy Erik, główny bohater, odnajduje w rodzinnym domu swój pierwszy saksofon i zaczyna na nim z czułością grać. Obserwujemy wówczas jego wyginającą się sylwetkę i zbliżenia na detale na kilku małych kadrach ułożonych na tle przypominającym negatyw strony z nutami – zupełnie jakby dźwięk mógł naprawdę przybrać fizyczną postać.

Ze wszystkich jazzowych komiksów w niniejszym zestawieniu narracja jest najbardziej osobista i introspekcyjna właśnie w „Błękicie w zieleni”. Z jednej strony dotyczy bezpośrednio muzyki i emocji, jakie wywołuje, z drugiej odkrywania nieznany dotąd kart z rodzinnej historii, które strona po stronie okazują się coraz bardziej przerażające. Ram V (dzisiaj kojarzony przede wszystkim ze świetnym „Gothamskim Nokturn”, ale po raz pierwszy przedstawiony polskiej publiczności w horrorze o unikalnym spojrzeniu na wampirze archetypy – „Dzikim lądzie”) świetnie wyważył strach przed nadnaturalnym zagrożeniem, kameralnym dramat i hołd złożony muzyce. Zamiast Davisa, dla spotęgowania nastroju warto jednak w trakcie lektury włączyć The Kilimanjaro Darkjazz Ensemble albo Bohren & der Club of Gore.

„Wzgórze Apolla” z tego względu są jednym z najlepszych komiksów hołdujących jazzowi, że muzyka nie stanowi w nim tła. Nie odpowiada jedynie za budowanie nastroju czy dookreślenie kulturowego kontekstu. Jazz jest w tej historii jednym z głównych tematów, nie dałoby się jej opowiedzieć, gdyby został z niej wycięty. Yuki Kodama strona po stronie dowodzi, że nie tylko ma sporą wiedzę z tej dziedziny, ale również żywi do niej wielką miłość.

Objawia się to na przeróżne sposoby. To może być coś tak drobnego, jak widok rysunku okładki hardbopowego monumentu „Moanin’” Art Blakey and the Jazz Messengers czy okładki „Pithecanthropus Erectus”, debiutu Charlesa Mingusa w roli lidera, albo coś tak znaczącego, jak odzwierciedlenie częstego w życiorysach jazzowych muzyków niezadowolenia z zakuwania nut muzyki poważnej i olśnienie, gdy odkrywają, że mogą zrobić ze swoimi instrumentami znacznie więcej. Tak było z Billem Evansem, Keithem Jarrettem czy Ronem Carterem. Taka jest też historia Kaoru Nishimiego, głównego bohatera tej mangi. Odejście od grania zapisanej muzyki na rzecz improwizacji symbolicznie ukazuje jego osobisty rozwój, przezwyciężenie społecznych lęków i po prostu odnalezienie wolności.

Kto widział wersję anime i poczuł się rozczarowany tempem finału oraz zbyt dużym nagromadzeniem wątków w zbyt krótkim czasie, koniecznie powinien sięgnąć po pierwowzór – Kodama znacznie lepiej panuje nad tempem i dramaturgią, dzięki czemu konkluzja bromansu łączącego Kaoru i Sentaro, traktujących wspólną grę jako sposób na przetrwanie codzienności, jest w pełni satysfakcjonująca.